Giáo trình kỹ thuật nuôi ong mật

tủ sách online
tủ sách online(13572 tài liệu)
(302 người theo dõi)
Lượt xem 118
1
Tải xuống 3,000₫
(Lịch sử tải xuống)
Số trang: 134 | Loại file: PDF
0

Gửi bình luận

Bình luận

Thông tin tài liệu

Ngày đăng: 28/11/2013, 16:34

Mô tả: Tham khảo tài liệu ''''Giáo trình kỹ thuật nuôi ong mật'''', nông - lâm - ngư, nông nghiệp phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM PGS.TS. NGUYỄN DUY HOAN (Chủ biên) THS . PHÙNG ĐỨC HOÀN - TS . NGÔ NHẬT THẮNG GIÁO TRÌNH KỸ THUẬT NUÔI ONG MẬT NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI - 2008 1 LỜI NÓI ĐẦU Để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn sản xuất tại các tỉnh miền núi phía Bắc, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã chính thức đưa môn học "Kỹ thuật nuôi ong mật" vào chương trình giảng dạy cho sinh viên các ngành: Chăn nuôi, Chăn nuôi - Thú y và từ năm 2002 đưa vào giảng dạy cho ngành Lâm nghiệp và Sư phạm kỹ thuật Nông nghiệp. Sau 5 năm tổ chức giảng dạy cho sinh viên, tậ p thể giảng viên của Bộ môn Ong và động vật quý hiếm đã nhiều lần bổ sung, chỉnh sửa để từng bước hoàn thiện tập bài giảng. Đến nay tập bài giảng: "Kỹ thuật nuôi ong mật" đã tương đối hoàn chỉnh, được các chuyên gia và các thế hệ sinh viên đánh giá tốt. Để giúp cho sinh viên có được bộ tài liệu chuẩn về môn học, chúng tôi mạnh dạn xây dựng giáo trình: "Kỹ thuậ t nuôi ong mật" với sự đóng góp của các tác giả sau: PGS. TS Nguyễn Duy Hoan chủ biên và trực tiếp viết các chương: Bài mở đầu, chương 1, chương 5 và chương 7. Thạc sĩ Phùng Đức Hoàn viết các chương: Chương 2, chương 3, và chương 4. Tiến sĩ Ngô Nhật Thắng viết chương 6. Tập thể tác giả xin chân thành cám ơn các giảng viên khoa Chăn nuôi Thú y Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, các chuyên gia củ a Viện nghiên cứu Ong thuộc Công ty Ong Trung ương đã bỏ nhiều công sức, đóng góp những ý kiến quý báu giúp chúng tôi hoàn thiện cuốn giáo trình này. Do kinh nghiệm còn hạn chế, mặt khác là lần đầu tiên xuất bản nên cuốn giáo trình không tránh khỏi những thiếu sót. Tập thể tác giả rất mong nhận được ý kiến đóng góp của các đồng nghiệp và các thế hệ sinh viên để lần xuất bản sau được hoàn thiện hơn. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn! Tập thể tác giả 2 LỜI NÓI ĐẦU .1 Bài mở đầu CON ONG VÀ LỢI ÍCH CỦA NGHỀ NUÔI ONG .6 Chương 1: NGUỒN GỐC, PHÂN LOẠI VÀ HÌNH THÁI CẤU TẠO CƠ THỂ CỦA ONG MẬT .9 1. NGUỒN GỐC CỦA ONG .9 2. VỊ TRÍ PHÂN LOẠI 9 3. CÁC LOÀI ONG MẬT CHỦ YẾU: 10 3.1. Ong hoa (Apisfzorea) 10 3.2. Ong Khoái hay ong gác kèo (Apis dorsata) .11 3.3. Ong nội địa hay ong Châu Á (Apis cerana) 13 3.4. Ong châu Âu hay ong ngoại (Apis mellifer) .14 3.5. Ong không ngòi đốt (Apidac; Meliponiac) .15 4. HÌNH THÁI CẤU TẠO CƠ THỀ .16 4.1. Hình thái cấu tạo ngoài 16 4.1.1. Phần đầu ong 16 4.1.2. Phần ngực .17 4.1.3. Phần bụng ong 17 4.2. Cấu tạo trong .18 4.2.1. Hệ tiêu hoá .18 4.2.2. Cơ quan hô hấp 18 4.2.3. Cơ quan tuần hoàn .18 4.2.4. Hệ thần kinh .19 4.2.5. Cơ quan sinh dục của ong 19 Chương 2: SINH HỌC ONG MẬT 21 1. CẤU TRÚC TỔ ONG 21 1.1. Cấu trúc tổ và sự sắp xếp bánh tổ 21 1.2. Sự già hoá của bánh tổ và hoạt động xây bánh tổ mới 23 1.3. Sự điều hoà nhiệt độ, ẩm độ trong đàn ong .24 2. TỔ CHỨC XÃ HỘI CỦA ĐÀN ONG MẬT .25 2.1. Đàn ong là một "đơn vị xã hội" .25 2.2. Các thành viên của đàn ong .26 2.2.1. Ong chúa 26 2.2.2. Ong đực 30 2.2.3. Ong thợ .31 Chương 3: NGUỒN MẬT PHẤN VÀ CÔNG TÁC CHĂM SÓC QUẢN LÝ ĐÀN ONG 36 1. NGUỒN MẬT PHẤN 36 1.1. Vai trò của cây nguồn mật phấn đối với nghề nuôi ong .36 1.2. Sự tiết mật và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tiết mật của hoa 37 1 .2.1. Sự tiết mật hoa .37 1. 2.2. Những yếu tố ảnh hưởng đến sự tiết mật .37 1.3. Lịch nở hoa của cây nguồn mật phấn 38 2. MỘT SỐ DỤNG CỤ NUÔI ONG .39 2.1. Thùng ong 39 2.1.1. Các loại thùng ong truyền thống (đõ) 39 2.1.2. Thùng ong cải tiến 41 2.1.3. Một số dạng thùng ong chuyên dụng khác .43 2.2. Các dụng cụ nuôi ong khác .44 2.2.1. Dụng cụ tạo chúa 44 2.2.2. Dụng cụ quản lý ong .44 3 2.2.3. Dụng cụ gắn chân tầng .44 2.3. Dụng cụ khai thác mật .44 3. CÁCH LỰA CHỌN ĐỊA ĐIỀM VÀ SẮP ĐẶT CÁC ĐÀN ONG 46 3.1. Lựa chọn địa điểm đặt trại ong 46 3.2. Sắp đặt các đàn ong trong trại .46 3.3. Xác định mật độ đàn ong trong 1 vùng .47 4. KỸ THUẬT QUẢN LÝ ĐÀN ONG THEO THỜI VỤ .47 4.1. Ý nghĩa của công tác quản lý đàn ong theo thời vụ 47 4.2. Công tác quản lý đàn ong theo thời vụ ở các tỉnh phía Bắc 48 4.2.2. Kỹ thuật quản lý đàn ong trong vụ hè - thu 49 4.2.3. Kỹ thuật quản lý đàn ong trong vụ thu - đông 50 4.2.4. Kỹ thuật quản lý ong trong vụ đông - xuân .50 Chương 4: KỸ THUẬT NUÔI ONG .52 1. NUÔI ONG CỔ TRUYỀN .52 1.1. Các hình thức nuôi ong cổ truyền 52 1.1.1. Săn ong .52 1.1.2. Nuôi ong trong hốc cây, hốc đá 52 1.1.3. Nuôi ong trong thùng vuông, đõ trong có bánh tổ cố định 53 1.1.4. Nuôi ong trong đõ, thùng có thanh xà 54 1.2. Các phương pháp bắt ong về nuôi .54 1.2.1. Hánh ong 55 1.2.2. Bắt ong trinh sát (ong soi đõ) .55 1.2.3. Bắt ong trong hốc cây, hốc đá 55 1.2.4. Bắt ong di cư, ong chia đàn, bốc bay .56 1.3. Sang thùng ong 56 2. NUÔI ONG CẢI TIẾN 57 2.1. Nguồn giống ong .57 2.1.1. Mua đàn ong trong đõ 57 2.1.2. Mua ong từ những đàn đã nuôi trong thùng cải tiến 58 2.2. Kiểm tra đàn ong .58 2.2.1. Mục đích .58 2.2.2. Nguyên tắc và yêu cầu kiểm tra đàn ong 58 2.2.3. Phương pháp kiểm tra 59 2.3. Cho ong xây bánh tổ mới 60 2.3.1. Mục đích .60 2.3.2. Các phương pháp cho xây 61 2.4. Cho ong ăn bổ sung và uống nước 62 2.4.1. Sự cần thiết phải cho ong ăn thêm .62 2.4.3. Cho ong uống nước 63 2.5. Ong chia đàn tự nhiên và cách phòng chống .63 2.5 .1 . Các nhân tố thúc đẩy ong chia đàn 64 2.5.2. Nhận biết ong chia đàn tự nhiên 64 2.5.3. Hiện tượng chia đàn .64 2.5.4. Biện pháp phòng chống và xử lý ong chia đàn .65 2.6. Ong bốc bay và cách phòng chống 66 2.6.1. Tác hại 66 2.6.2. Nguyên nhân .66 2.6.3. Nhận biết ong bốc bay 66 2.6.4. Phòng chống ong bốc bay 67 2.6.5. Xử lý ong bốc bay .68 2.7. Ong cướp mật và biện pháp phòng chống .68 2.7.1. Hiện tượng và tác hại .68 4 2.7.2. Nguyên nhân gây tình trạng ong cướp mật 69 2.7.3. Biện pháp phòng tránh ong ăn cướp mật .70 2.8. Ong thợ đẻ trứng và biện pháp xử lý .71 2.8.1. Hiện tượng và tác hại .71 2.8.2. Nguyên nhân .72 2.8.3. Đề phòng và xử lý ong thợ đẻ trứng .72 2.9. Chống nóng, chống rét cho đàn ong 73 2.9.1. Chống nóng 73 2.9.2. Chống rét cho ong 74 2.10. Nhập ong .75 2.10.1. Những trường hợp phải nhập đàn ong và nguyên tắc nhập ong 75 2.10.2. Các phương pháp nhập đàn ong 75 2.11. Di chuyển đàn ong .77 2.11.1. Mục đích di chuyển đàn ong .77 2.11.2. Một số hình thức nuôi ong không cố định 78 2.11.3. Những việc cồn làm khi vận chuyển đàn ong .78 Chương 5: CÔNG TÁC GIỐNG ONG .81 1. ĐẶC ĐIỂM CỦA VIỆC CHỌN LỌC GIỐNG ONG .81 2. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP CHỌN LỌC GIỐNG .82 2.1. Chọn lọc đại trà .82 2.2. Chọn lọc cá thể 83 3. LAI GIỐNG .83 4. TẠO CHÚA 84 4.1. Những yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng ong chúa .84 4.2. Phương pháp tạo chúa đơn giản 85 4.3. Tạo chúa bằng phương pháp di trùng 87 4.4. Giới thiệu chúa và .mũ chúa 91 5. NHÂN ĐÀN .94 5.1. Các phương pháp chia đàn nhân tạo 94 5.2. Sử đụng các đàn chia tự nhiên .96 Chương 6: SÂU BỆNH VÀ ĐỊCH HẠI CỦA ONG MẬT .97 1. BỆNH THỐI ẤU TRÙNG CHÂU ÂU (Europeanfoulbrood) .97 2. BỆNH THỐI ẤU TRÙNG TÚI (Sacbrood) .100 3. BỆNH ỈA CHẢY (Nosema) .102 4. HỘI CHỨNG NGỘ ĐỘC 103 4.1. Ngộ độc thuốc hoá học 103 4.2. Ngộ độc thực vật có mật phấn độc .104 5. CÁC KÝ SINH CỦA ONG 105 5.1. Ve ký sinh hay chí lớn (Varroajácobsoni) .105 5.2. Ve ký sinh hay chí nhỏ (Tropilaelaps clareae) 105 5.3. Ve Neocypholaelaps indica Evans 105 6. CÁC CÔN TRÙNG HẠI ONG 105 6.1. Sâu ăn sáp (sâu phá bánh tổ) .105 6.2. Kiến .107 6.3. Ong bò vẽ 107 6.4. Chuồn chuồn 109 6.5. Ngài đầu lâu .109 6.6. Ruồi ký sinh (Senotainia sp) 109 7. MỘT SỐ ĐỊCH HẠI KHÁC .110 7.1. Chim ăn ong 110 7.2. Cóc, nhái 110 7.3. Một số kẻ thù hại ong khác 111 5 Chương 7: THU SẢN PHẨM .111 1 MẬT ONG VÀ PHƯƠNG PHÁP THU HOẠCH 111 1.1. Thành phần và tác dụng của mật ong 111 1.2. Phương pháp khai thác mật ong 114 1.3. Xử lý mật sau khi đã thu 116 1.4. Sản xuất mật bánh tổ .117 2. SÁP ONG VÀ PHƯƠNG PHÁP THU HOẠCH 117 2.1. Thành phần và tác dụng của sáp ong .117 2.2. Kỹ thuật khai thác sáp .118 2.3. Bảo quản sáp ong và tầng chân .119 3. SỮA CHÚA VÀ PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC .119 3.1. Thành phần và tác dụng của sữa chúa .119 3.2. Phương pháp khai thác sữa chúa .120 Phụ lục 1: DANH MỤC CÁC CÂY NGUỒN MẬT - PHẤN Ở VIỆT NAM 122 TÀI LIỆU THAM KHẢO 128 6 Bài mở đầu CON ONG VÀ LỢI ÍCH CỦA NGHỀ NUÔI ONG Từ xa xưa, con ong và con người đã là những người bạn thân thiết của nhau. Con ong mật có mặt ở khắp mọi nơi trên trái đất, những nơi có thảm thực vật phong phú và đa dạng, trăm hoa đua nở. Có thể nói nơi nào có mật của con ong thì .ở đó biểu hiện của sự trù phú, làm ăn phát đạt. Nếu không có những con ong nhỏ bé, cần cù làm việc từ sáng sớm tinh mơ đến tối, thì làm sao chúng ta có thể được thưởng thức hương vị của những giọt mật thơm tho, ngọt ngào: Ong mật cho chúng ta nhiều sản phẩm quý như mật ong; phấn hoa, sữa chúa, sáp ong, keo ong: Đây là những sản phẩm sinh học độc đáo, có giá trị dinh dưỡng rất cao dùng để bồi dưỡng sức khoẻ cho con người, đặc biệt tốt cho các cụ già và các cháu nhỏ. Bên cạnh để dùng làm thực phẩm dinh dưỡng thì các sản ph ẩm trên còn có mặt trong các bài thuốc y học cổ truyền có giá trị chữa bệnh cao, là các nguyên liệu để chế biến các mỹ phẩm cao cấp và nhiều sản phẩm của các ngành công nghiệp khác. Thực tế từ một đàn ong nội địa (Apis cerana) trong một năm, tuỳ theo cách nuôi, có thể cho từ 2 đến 40kg mật ong, 0,2 - 0,3 kg sữa chúa và các sản phẩm khác. Hiện nay trên thế giới đang có xu hướng sử dụng các thực phẩm t ự nhiên thay thế cho các sản phẩm công nghiệp, chính vì vậy nhu cầu của con người về các sản phẩm ong cũng được tăng lên đáng kể. Ngoài việc cung cấp các sản phẩm quý kể trên thì con ong còn có vai trò hết sức quan trọng là góp phần làm tăng năng suất cho nhiều loại cây trồng. Do trong quá trình đi thu lượm mật - phấn, con ong đã trực tiếp thụ phấn cho hoa. Theo sự tính toán của các nhà khoa học ý, Niu- di- lân và Mỹ thì năng suất và ph ẩm chất của cây trồng tại các vùng nuôi ong mật tăng 10 - 15 lần so với các vùng không nuôi ong mật. Nghề nuôi ong đòi hỏi kỹ thuật chứ không đòi hỏi về sức lực, lao động nuôi ong nhẹ nhàng phù hợp cho nhiều lứa tuổi và giới. Do vậy phụ nữ, người già, trẻ em, người tàn tật đều có thể tham gia nuôi ong được. Như vậy nghề nuôi ong cũng góp phần giải quyết thêm được nhiều việ c làm cho người già, trẻ em, người nghỉ hưu, mất sức hoặc sinh viên mới ra trường chưa có việc làm. Nuôi ong không đòi hỏi phải có điện tích đất đai riêng, nó không bóc lột tài nguyên thiên nhiên, không đòi hỏi nhiều diện tích đất như các ngành nghề khác mà người nuôi ong có thể tận dụng được các diện tích nhỏ như góc hè, mái hiên, ban công nhà hoặc để ngay dưới gốc cây ăn quả trong vườn nhà . để đặt các đõ, thùng ong. 7 Vốn đầu tư ban đầu cho nuôi ong không lớn, chủ yếu là mua giống và một số thức ăn. Còn những vật liệu khác, rẻ tiền như thùng nuôi ong, dụng cụ thu mật, khung cầu . thì có thể tận dụng gỗ, tre khai thác tại chỗ, chi phí thấp, thu hồi vốn nhanh. Nuôi ong kích thích trồng cây gây rừng nên còn góp phần bảo vệ thiên nhiên, môi trường và ổn định cuộc sống cho đồng bào dân tộc miền núi. Trên đất nước chúng ta, hầu nh ư nơi nào cũng nuôi được ong. Vùng trung du và miền núi là quê hương của loài ong nội địa (Apis cerana), đây là những vùng cố nguồn hoa tự nhiên phong phú và đa dạng. Hiện nay đang có những chương trình - dự án phát triển vùng trồng cây ăn quả tập trung, các chương trình trồng rừng . Đây là cơ sở thuận lợi để chúng ta phát triển con ong nội. Trong các giống ong được nuôi trong các gia đình thì giống ong nội địa thể hiện nhiều ưu th ế vì chúng có diện phân bố rộng rãi, khả năng tìm kiếm thức ăn tốt, thích nghi với nguồn hoa phân bố rải rác không tập trung, thích nghi tốt với điều kiện ngoại cảnh ở mọi vùng. Do vậy ong nội rất thích hợp với kiểu nuôi gia đình cô định hoặc di chuyển ít, vốn đầu tư ban đầu không đáng kể, thu hồi vốn nhanh. Nhiều gia đình nhờ có các sản phẩm của ong mà cuộ c sống được đảm bảo, có tích luỹ để làm nhà và sắm sửa các tiện nghi sinh hoạt đầy đủ. Hiện nay các thành tựu khoa học kỹ thuật nuôi ong trong và ngoài nước đã 8 được tích luỹ và phát triển mạnh, người dân có thể vận dụng để phát triển nghề nuôi ong đạt năng suất và hiệu quả kinh tế cao. Các sản phẩm từ ong 9 Chương 1 NGUỒN GỐC, PHÂN LOẠI VÀ HÌNH THÁI CẤU TẠO CƠ THỂ CỦA ONG MẬT 1. NGUỒN GỐC CỦA ONG Ong có nguồn gốc từ ngành động vật chân đốt, tên khoa học là Arthropoda, chân đốt có nguồn gốc từ giun đốt (Annelides} xuất phát từ lớp giun nhiều tơ (Polychaeta). Trong lịch sử phát triển của sinh giới thì động vật có hai hướng tiến hoá đó là động vật không xương sống và động vật có xương sống. Trong động vật không có xương sống thì phát triển nhất là ngành chân đố t, trong đó có loài ong. Ong bắt nguồn từ ngành chân đốt, chân đốt bắt nguồn từ lớp giun nhiều tơ. Quá trình chuyển hoá từ giun nhiều tơ sang ngành chân đốt là một quá trình phức tạp hoá về mặt cấu tạo. Tầng Cuticul =>Vỏ kitin (bộ xương ngoài) Biểu bì mô cơ => bó cơ. Chi bên => Chi phân đốt Mạch máu lưng => Tim Cơ quan thị giác phát triển phức tạp. Các đốt trước tập hợp thành đầu, đốt giữa thành ngực, đốt phần sau chuyển thành phần bụng. Bên cạnh đó xuất hiện thêm một số cơ quan mới: ống khí, ống Malpighi . 2. VỊ TRÍ PHÂN LOẠI Trong thế giới động vật, ong mật thuộc ngành chân đốt (Arthropoda) hay lớp 6 chân (Hecxapoda); phân ngành có ống khí (Tracheata). Lớp côn trùng (Insecta) Bộ cánh màng (Hymenoptera) Họ ong mật (Aptsdae) Giống ong mật (Apis) Trên thế giới hiện nay cổ 7 loài ong cho mật, trong đó ở Việt Nam có 4 loài chính. + Ong châu Âu (ong ngoại): Apis mellifera. (A. mellifera) + Ong Nội địa (ong châu Á): Apis cerana. (A. cerana) + Ong Khoái (ong gác kèo): Apis dorsata. (A. dorsata) + Ong Hoa (ong muỗi): Apisflorea. (A.florea) . nhau như: Đối với ong châu Âu (A.mellifera) có các phân loài: Ong ý, ong Trung - Nga, ong Cacpat, ong Crain, ong vùng Capcazơ; Đối với ong A.cerana có:. chúng có kích thước lớn nhất trong các giống ong mật, ong thợ dài 18mm, ong đực 16mm, ong chúa chỉ dài hơn ong thợ một chút, bụng ong thợ có màu nâu vàng và

— Xem thêm —

Xem thêm: Giáo trình kỹ thuật nuôi ong mật, Giáo trình kỹ thuật nuôi ong mật

Lên đầu trang
Đăng ký

Generate time = 0.11806178093 s. Memory usage = 13.93 MB